Paragraaf 3 Onderhoud kapitaalgoederen

De gemeente is eigenaar en beheerder van kapitaalgoederen (assets) in de openbare ruimte. Met deze kapitaalgoederen, waaronder wegen, riolering, water, groen, constructies en gebouwen, biedt de gemeente ruimte voor activiteiten zoals wonen, werken en recreëren. Het beheer en onderhoud van deze kapitaalgoederen brengt jaarlijks aanzienlijke kosten met zich mee. Daar staat tegenover dat deze kapitaalgoederen een belangrijke waarde vertegenwoordigen en een substantieel deel vormen van het gemeentelijk vermogen.

Deze paragraaf bundelt de informatie over de gemeentelijke kapitaalgoederen. Het geeft een overzicht van:

• het beleidskader (verplichting BBV)
• de uit het beleidskader voortvloeiende financiële consequenties (verplichting BBV)
• de vertaling van de financiële consequenties in de begroting (verplichting BBV)
• het achterstallig onderhoud (verplichting Notitie materiële vaste activa van de Commissie BBV)
• de voortgang en ontwikkelingen
• de risico’s

De financiële consequenties moeten zijn gebaseerd op reële ramingen, conform de Gemeentewet. Daarnaast wordt de gemeente op basis van het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader (GTK) beoordeeld op de mate waarin wordt voldaan aan de geldende wet- en regelgeving en het door de raad vastgestelde beleid. Ook wordt getoetst of de financiële effecten hiervan volledig en correct zijn verwerkt in de begroting. Deze paragraaf verschaft voor deze toetsing de belangrijkste informatie.

De totale lijst met te behandelen kapitaalgoederen is:

• Wegen (verplichting BBV)
  • Asfaltverhard
  • Elementenverharding
  • Verkeerskundige bebording
  • Straatreiniging
  • Gladheidbestrijding
• Riolering (verplichting BBV)
  • Riolering
  • Gemalen
• Water (verplichting BBV)
  • Watergangen, vijvers, singels, plassen
  • Baggeren
• Groen (verplichting BBV)
  • Bomen
  • Beplanting
  • Gras
• Constructies
  • Vaste en beweegbare bruggen
  • Onderdoorgangen
  • Beschoeiingen, kademuren en damwanden
• Meubilair
  • Speelvoorzieningen
  • Recreatiefmeubilair
• Installaties
  • Openbare verlichting
  • Verkeersregelinstallaties
  • Electrakasten
• Gebouwen (verplichting BBV)

De omvang de kapitaalgoederen is altijd in ontwikkeling. In onderstaande tabel is weergegeven welke ontwikkeling er is geweest tussen 2024 en 2025. Wijzigingen in het te beheren areaal hebben invloed op de onderhoudskosten. Omvorming van bestaand areaal van het ene naar het andere kapitaalgoed leidt doorgaans tot beperkte financiële effecten. Uitbreiding van het areaal leidt daarentegen tot hogere onderhoudskosten. In deze paragraaf worden de areaaluitbreidingen voor 2025 en de bijbehorende dekking in de begroting beschouwd. Een belangrijke kanttekening daarbij is dat kleine areaalontwikkeling het gevolg kunnen zijn van verbetering van de data. Het traject ‘Data op orde’ en de daaruit volgende verbeteringen moet op de lange termijn zorgen voor meer consistente data.

Het beleidskader van de gemeente bevindt zich momenteel in een transitiefase. Als gevolg van de inwerkingtreding van de Omgevingswet worden bestaande beleidsplannen omgezet naar de nieuwe wettelijke instrumenten: de omgevingsvisie, omgevingsprogramma’s en het omgevingsplan. Voor een deel van de kapitaalgoederen zijn in het verleden geen beleidsplannen opgesteld waardoor hiervoor een duidelijk kader ontbreekt. De beleidskeuzes die de raad of het college van B&W binnen de nieuwe instrumenten maakt, kunnen verschillen per kapitaalgoed of gebied en vormen het kader voor het beheer en onderhoud van de kapitaalgoederen. In onderstaande tabel is per kapitaalgoed aangegeven binnen welk beleidsplan of omgevingsprogramma deze valt en of dit plan of programma vastgesteld is.

Vanwege het ontbreken van diverse beleidsplannen en omgevingsprogramma’s is in 2026 gestart met de Herijking Openbare Ruimte om te komen tot een (tijdelijk) integraal beleidskader voor het beheer van de openbare ruimte.

Vervolgstappen

Constaterende dat het beleid voor de kapitaalgoederen niet op orde is, wordt stapsgewijs gewerkt aan het invullen van het beleidshuis conform de instrumenten onder de Omgevingswet; de omgevingsvisie, het omgevingsplan en omgevingsprogramma's. Zo wordt in 2026 al het Omgevingsprogramma Groen, Biodiversiteit en Klimaatadaptatie voorgelegd aan de gemeenteraad. Dit is een eerste stap naar een integraal omgevingsprogramma openbare ruimte Hierin stellen we een heldere prioritering van opgaven, meetbare doelen en concrete maatregelen op om duidelijke keuzes te maken over het gebruik van de beschikbare ruimte en middelen. Zo houden we grip op de betaalbaarheid van onze openbare ruimte en kunnen we deze toekomstbestendig ontwikkelen. Daarnaast wordt voorgesteld om in 2027 de Herijking Openbare Ruimte te starten de besluiten en afspraken die binnen de Herijking Openbare Ruimte worden gemaakt, met de gemeenteraad, worden ook onderdeel van het omgevingsprogramma openbare ruimte.

Omschrijving (toelichting)

Het beheer en onderhoud van de openbare ruimte wordt uitgevoerd binnen de door de raad vastgestelde beleidskaders. De vertaling van deze beleidskaders naar de praktijk wordt vastgelegd in beheerplannen. Actuele beheerplannen dragen bij aan een goede risicobeheersing, geven inzicht in de financiële positie en vormen de basis voor een realistische onderbouwing van de benodigde middelen. Conform de BBV moeten de hieruit voortvloeiende financiële gevolgen verwerkt worden in de begroting.

Door de raad vastgestelde beleidskaders ontbreken, hierdoor is het nog niet mogelijk om beheerplannen op te stellen. Onderstaande tabel geeft per kapitaalgoed weer welk beheerplan van toepassing is en of dit aanwezig is.

Excel-tabel

Het BBV schrijft voor dat de financiële consequenties van het beleidskader moeten worden verwerkt in de begroting. Daarnaast stelt het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader (GTK) dat de financiële effecten van het door de raad vastgestelde beleid volledig in de begroting moeten zijn opgenomen. Daarbij wordt onderscheid gemaakt naar de volgende onderdelen:

• Exploitatie, voorzieningen, reserves:
  Deze middelen vormen de basis voor het uitvoeren van onderhoud aan de gemeentelijke kapitaalgoederen en geven inzicht in de kosten per kapitaalgoed. Toevoegingen aan en onttrekkingen uit voorzieningen maken daarnaast inzichtelijk hoe middelen worden ingezet voor onderhoud.
• Investeringen:
  Investeringen zijn noodzakelijk voor de vervanging van kapitaalgoederen. Hieruit vloeien kapitaallasten voort, die binnen de exploitatie moeten worden opgevangen.
• Bezuinigingen: 
  Bezuinigingen hebben direct invloed op de mogelijkheden om onderhoud uit te voeren en het voldoen aan het door de raad vastgestelde kwaliteitsniveau en de wettelijke normen.
• Inflatie: 
  Inflatie zorgt ervoor dat de waarde van geld afneemt en dat de kosten voor toekomstige onderhoudswerkzaamheden toenemen. Om die reden worden doorgaans zowel de onderhoudskosten als de beschikbare budgetten geïndexeerd. Daarbij zijn zowel de gemeentelijke indexering als de marktindex per kapitaalgoed van belang. Wanneer deze indexen van elkaar afwijken, heeft dit direct invloed op de mogelijkheden voor de uitvoering van onderhoudswerkzaamheden. De gemeentelijke index wordt door de gemeente vastgesteld, doorgaans is deze gebaseerd op cijfers uit het Centraal Economisch Plan (CEP) van het Centraal Planbureau. De meest recente versie betreft het Centraal Economisch Plan 2026. Voorheen werd voor het bepalen van de gemeentelijke index uitgegaan van een gewogen gemiddelde van de index voor de loonvoet (60%), materiële overheidsconsumptie (20%) en bruto overheidsinvesteringen (20%). Voor de index van de markt worden de meest actuele cijfers van de Grond-, Weg- en Waterbouwindex (GWW-index) van het Centraal Bureau voor de Statistiek gehanteerd, april 2025 tot april 2026. Hiervoor worden de volgende GWW codes per kapitaalgoed gehanteerd:
  • Wegen: 4211a Wegen met open verharding en 4211b Wegen met gesloten verharding
  • Constructies: 4213 Bruggen en tunnels en 4291 Waterbouwkundige werken en bouw.
  • Groen: 42/43 Grond-, weg- en waterbouw
  • Riolering: 42/43 Grond-, weg- en waterbouw
  • Water: : 42/43 Grond-, weg- en waterbouw
  • Meubilair: 42/43 Grond-, weg- en waterbouw
  • Installaties: 4321 Elektrische installatie

In onderstaande tabel wordt per kapitaalgoed opgenomen:

• Omvang exploitatie
• Omvang onttrekking of toevoeging voorziening
• Omvang reserve
• Omvang bezuiniging
• Omvang kapitaallast investering
• Aanwezigheid areaaluitbreiding
• Dekking areaaluitbreiding
• Centraal Economisch Plan index
• Gemeentelijke index 2027
• GWW-index

Vervolgstappen

De middelen zijn niet afgestemd op de ambities, omvang en ontwikkelingen van de kapitaalgoederen. Daarnaast zorgen het uitblijven van inflatiecorrecties correcties voor areaaluitbreidingen voor toenemende verschillen tussen de beschikbare en benodigde middelen. Hierdoor neemt de achterstalligheid versnelt toe. Dit heeft tot gevolg dat gekozen moet gaan worden voor afsluiting dan wel verwijdering van kapitaalgoederen of ophoging van de middelen.

Gemeente Oudewater bezit een 20-tal gebouwen. Deze hebben als doel het huisvesten van verschillende maatschappelijke organisaties en functies zoals brandweer, musea, primair onderwijs, erfgoed en sportaccommodaties. Uitgangspunt voor het onderhoud aan deze voorzieningen is het meerjarig onderhoudsplan (MJOP). Het kwaliteitsniveau voor de gebouwen is gebaseerd op de NEN 2767. Dit MJOP is in 2021 voor de periode 2021-2030 vastgesteld en wordt elke vier jaar geactualiseerd.

In 2027 worden voorbereidingen getroffen om het MJOP te actualiseren. Het beleidsniveau waarop het vastgoed wordt onderhouden is conditiescore 3 op een schaal van 6 wat overeenkomt met een ruime voldoende op schoon, heel en veilig. Voor statisch verworven vastgoed zonder maatschappelijke functie wordt afhankelijk van het tempo van verkoop of herontwikkeling een niveau 4 of 5 aangehouden. Dit is tevens de ondergrens en laagste onderhoudsniveau, het gebouw voldoet aan alle minimale eisen die de wet stelt. Voorbeelden hiervan zijn de Klepper het voormalige stadskantoor en de Goejanverwelleschool in Hekendorp.

Om beter grip te krijgen en meer (beleids)sturing te kunnen geven aan de vastgoedportefeuille is het van belang om beleidsmatig in kaart te brengen wat de gemeente aan vastgoed nodig heeft. Wat de huidige prestaties van de gebouwen om meer te sturen op behoefte dan op aanbod. De maatschappij is voortdurend in beweging en het vastgoed zou daarop moeten meebewegen.

De jaarlijkse begrotingslast voor uitvoering van het meerjarig onderhoudsplan bedraagt voor 2027 plusminus €170.000, dit is vergelijkbaar met de jaren hiervoor.